الگوی مدیریت زیستی فرسایش خاک در حوزه‌های آبخیز (مطالعه کاربردی: گلازچای اشنویه، ‌آذربایجان‌غربی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

گروه مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران

چکیده

امروزه روش‌های زیستی یکی از راه‌کارهای مناسب و کارآ برای مهار فرسایش خاک در مراحل ابتدایی فرسایش تلقی می‌شود. مدیریت زیستی رویکردی علمی، کاربردی و ترکیبی از مفاهیم ساختاری، زیستی و محیط‌زیستی برای مدیریت و مهار فرسایش، رواناب و رسوب است. حال آن‌که تاکنون شیوه‌نامه کاربردی و مشخصی برای تهیه و طبعاً اجرای برنامه‌های زیستی مدیریت و یا مهار فرسایش خاک در کشور وجود ندارد. ازاین‌رو، پژوهش حاضر به‌عنوان پژوهش پیشگام با هدف تبیین رویکرد مدیریت زیستی فرسایش برنامه‌ریزی شد. در این خصوص ابتدا ارزیابی وضعیت فرسایش در آبخیز برای شناسایی مناطق مستعد مدیریت زیستی مد نظر قرار گرفت. سپس تهیه منحنی‌های آمبروترمیک و هایترگراف و در ترکیب با لایه‌های توپوگرافی، دمایی، بارش و تبخیر و تعرق برای منطقه‌بندی و دستیابی به نقشه اقلیمی-کشاورزی تأکید شد. در ادامه تهیه فهرست گونه‌های بومی و غالب منطقه مطالعاتی بر اساس مطالعات جامعه‌شناسی گیاهی برای مدیریت زیستی فرسایش در هر رده اقلیمی-کشاورزی به‌ عنوان آخرین مرحله مورد نظر برای چارچوب تهیه‌شده پیشنهاد شد. ارزیابی عملکرد الگوی پیشنهادی از طریق کاربرد آن در حوزه آبخیز گلازچای اشنویه در ‌استان آذربایجان‌غربی صورت گرفت. نتایج نشان داد 24 درصد از آبخیز مطالعاتی در طبقه کم و 76 درصد دیگر در طبقه متوسط از نظر وضعیت فرسایشی قرار دارند. از همین رو برای بهبود وضعیت فرسایشی در مناطق با وضعیت فرسایشی متوسط، بر اساس نقشه اقلیمی-کشاورزی گونه‌های مناسب برای مدیریت زیستی فرسایش شناسایی‌ و ویژگی‌های رویشی آن‌ها استخراج شد. درنهایت از بین گونه‌های مرتعی موجود در حوزه آبخیز مطالعاتی، گونه‌های Achillea millefolium، Agropyron desertorum ، Agropyron tauri، Galium verum، Melica persica kunth وStachys inflata benth به‌عنوان گونه‌های نهایی برای مدیریت زیستی فرسایش حداکثر در 64 درصد از سطح حوزه آبخیز گلازچای اشنویه پیشنهاد و ارائه شد. نتایج پژوهش حاضر برای تعیین وضعیت فرسایشی آبخیزهای کشور و ارائه مدیریت زیستی مناسب قابلیت استفاده دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Biologic Management Framework of Soil Erosion in the Watershed (Applied study: Oshnavieh Galazchai, West Azerbaijan, Iran)

نویسندگان [English]

  • Seyed Hamidreza Sadeghi
  • Atefeh Jafarpoor
  • Mostafa Zabihi Silabi
  • Shokofe Molashahi
  • Maryam Naghdi
  • Mahmood Sharifi Moghani
  • Zeinab Ghysoori
  • Elnaz Farzadfar
Department of Watershed Management Engineering, Faculty of Natural Resources, Tarbiat Modares University, Noor 46417-76489, Mazandaran Province, Iran
چکیده [English]

Today, biologic methods are considered as one of the effective approaches to control soil erosion at early stages. Biologic management is a scientific and applied approach to manage and control runoff and soil loss. However, there is no practical and specific algorithm for preparing and implementing biological programs for managing or controlling soil erosion in the watershed scale. Therefore, the present study was conducted as a pioneer study with the aim of developing a practical framework for the biologic management of soil erosion. In this regard, the erosion situation in the watershed was initially proposed to be assessed for designating the regions suitable for biologic management of soil erosion. The development of Ombrothermic and Hythergraph diagrams in combination with topographic, temperature, precipitation, and evapotranspiration data layers was also emphasized to zone agroclimatic conditions. Finally, providing a list of the endemic and dominant species of the study area obtained from phytosociologic studies and soil characteristics was propounded to be used for biologic management of soil erosion in each agroclimate category. The applicability of the proposed model was evaluated for the Oshnavieh Galazchai Watershed in West Azerbaijan Province, Iran. The results showed that 24 and 76% of the watershed are classified in low and moderate situations in viewpoint of soil erosion, respectively. The agroclimate map was then developed for the study watershed and suitable species for aping biologic management were identified for soil erosion and their associated characteristics were extracted. Finally, among the rangeland species in the present study, Achillea millefolium, Agropyron desertorum, Agropyron tauri, Galium verum, Melica persica kunth and Stachys inflata benth as the selected species for biologic management of soil erosion in almost 64% of the Galazchai Watershed. The results of the present study could be extended at the country level for the appropriate biologic management of soil erosion.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Agronomic Management
  • Soil and Water Conservation
  • Soil Conservation Development Program
  • Soil Erosion Management