موسسه انتشارات دانشگاه تهران تحقیقات آب و خاک ایران 2008-479X 57 5 2026 07 23 Synthesis of New Slow-Release Nanocarriers (ZnO/SiO2 and ZnO/CDs): An Innovative Approach to Enhance Zinc Recovery Efficiency in Bread Wheat Cultivation in Calcareous Soils سنتز نانوحامل‌های جدید کُندرهش روی ZnO/SiO2) و ZnO/CDs): راهکاری نوین در بهبود کارایی بازیافت روی در گندم نان در خاک‌های آهکی 1055 1073 107849 10.22059/ijswr.2026.406046.670052 FA سیما افرا بخش علوم خاک، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ارومیه، ارومیه – ایران 0009-0009-1070-3678 میرحسن رسولی صدقیانی دانشکده کشاورزی دانشگاه ارومیه 0000-0001-9804-4076 محمدجعفر ملکوتی بخش علوم خاک، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس تهران، تهران– ایران 0009-0005-7678-5822 مینا علیخانی مرکز تحقیقات دارویی، مؤسسه فناوری دارویی، دانشگاه علوم پزشکی مشهد، مشهد-ایران 0000-0003-4662-5658 ابراهیم سپهر بخش علوم خاک، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ارومیه، ارومیه – ایران 0000-0001-5843-0669 عزیز مجیدی مرکز تحقیقات خاک و آب، مرکز تحقیقات و آموزش منابع طبیعی و کشاورزی، ارومیه-ایران 0000-0001-6608-7012 Journal Article 2025 11 14 This study aimed to synthesize two novel zinc nanocarriers, carbon-dots (ZnO/CDs) and mesoporous silica (ZnO/SiO<sub>2</sub>), as slow-release zinc fertilizers and to compare their effects with ZnSO<sub>4</sub> on Zn concentration and yield of grain and shoot, as well as the zinc recovery efficiency across four bread wheat varieties under calcareous soil conditions. After synthesis, their size, surface structure, and elemental composition were characterized. A greenhouse experiment was carried out in a factorial arrangement with seven treatments, including three zinc fertilizer sources (ZnO/CDs, ZnO/SiO₂, and ZnSO₄), two application methods (soil application at 5 mg kg⁻¹ and foliar-spraying at 0.02% w/v), and four wheat cultivars (Heidary, Pishgam, Mihan, and Heyran) during 2023. The results showed that foliar-spraying of ZnO/SiO₂ resulted in the highest grain zinc concentration (38 mg kg⁻¹) and shoot zinc concentration (56 mg kg⁻¹) in both Heyran and Heidary. The highest grain and shoot yields were also observed under this treatment in the same cultivars. Soil incubation results indicated that zinc release from ZnO/SiO₂ and ZnO/CDs occurred gradually. Within 20 days, approximately 28% and 42%, respectively, of the initial Zn²⁺ concentration (2 mg kg⁻¹) was released, whereas 100% of Zn²⁺ from ZnSO₄ was released during this period. Zinc recovery efficiency in response to zinc sources varied significantly among genotypes and was affected by fertilizer type, and wheat genotype. The highest zinc recovery efficiency was obtained with foliar-spraying of ZnO/SiO₂ in Heyran and Heidary cultivars, while the lowest efficiency was associated with soil application of ZnSO₄ in Pishgam and Mihan cultivars. مطالعه حاضر با هدف سنتز دو نانوحامل جدید روی، کربن‌داتی(ZnO/CDs)   و مزوپورسیلیس(ZnO/SiO<sub>2</sub>)  به‌عنوان کودهای کُندرهش روی و مقایسه تأثیر آن‌ها و کود ZnSO<sub>4</sub> بر غلظت روی و عملکرد در دانه و شاخساره، همچنین بر کارایی بازیافت روی‌ چهار رقم گندم نان در شرایط خاک‌های آهکی انجام شد. پس از سنتز نانوحامل‌ها، اندازه، ساختار سطحی و درصد عناصر نانوذرات ZnO، شناسایی شدند. یک آزمایش گلخانه‌ای در قالب طرح فاکتوریل با هفت تیمار شامل سه منبع کودی ZnO/CDs)  و ZnO/SiO<sub>2</sub> و (ZnSO<sub>4</sub> با دو شیوه مصرف؛ خاکی (5 میلی‌گرم روی بر کیلوگرم خاک) و محلول‌پاشی (02/0درصد وزنی/حجمی) و چهار رقم گندم (حیدری، پیشگام، میهن و حیران) در سال 1402 انجام شد. نتایج نشان داد محلول‌پاشی ZnO/SiO<sub>2</sub> منجر به بالاترین غلظت روی دانه (38 میلی‌گرم بر کیلوگرم) و غلظت روی شاخساره (56 میلی‌گرم بر کیلوگرم) در هر دو رقم حیران و حیدری شد. بیشترین عملکرد دانه و شاخساره نیز با همین تیمار در ارقام مزبور مشاهده شد. نتایج انکوباسیون خاک نشان داد رهایش روی از نانو کودهای ZnO/SiO<sub>2</sub> و ZnO/CDs به‌صورت تدریجی بود، به‌طوری‌که طی 30 روز، به‌ترتیب حدود ۲8 و 42 درصد Zn<sup>+2</sup> از غلظت اولیه منابع کودی مصرفی (۲ میلی‌گرم بر کیلوگرم) در خاک فراهم بود. درحالی‌که تمامی Zn<sup>+2</sup> موجود در کود ZnSO<sub>4</sub> در این مدت آزاد شد. کارایی بازیافت روی در پاسخ به مصرف خاکی منابع روی در ارقام، به‌طور معنی‌داری متفاوت و تحت‌تأثیر نوع کود و ژنوتیپ‌های گندم قرار گرفت. بیشترین بازیافت روی با ZnO/SiO<sub>2</sub> در ارقام حیران و حیدری و کمترین آن با ZnSO<sub>4</sub> مربوط به ارقام پیشگام و میهن بود. کلید واژه ها: ‌رهایش روی ژنوتیپ‌های گندم کودهای کُندرها نانو اکسیدروی https://ijswr.ut.ac.ir/article_107849_db27880b835f8f842710584b9d359656.pdf